Gangen vervangen

Een houten schip wordt gemaakt van houten planken. De houten planken die parallel tegen elkaar liggen en samen de romp vormen, worden gangen genoemd. Een gang loopt van de boeg van een schip helemaal door naar de achterkant van het schip, de spiegel of stevenbalk. Onze vletten zijn ‘overnaads’ gebouwd, dat wil zeggen dat de ene gang als een dakpan over de volgende gang heen ligt. De gangen zijn met koperen spijkers aan elkaar vastgemaakt. Om waterdicht te zijn moeten de twee gangen heel precies op elkaar aansluiten. Maar omdat de romp rond is, ligt elke gang in een andere hoek ten opzichte van de middellijn van het schip. Om twee gangen toch goed op elkaar te laten passen, moet je daarom aan de bovenkant van elke gang een hoekje afschaven, zodat de volgende gang netjes vlak tegen het afgeschaafde randje komt te liggen. Dat randje wordt ‘land’ genoemd: iedere gang heeft dus aan één kant een land waarop de volgende gang kan aansluiten. Als een gang rot is of lange brede scheuren vertoont en daardoor niet meer waterdicht is, moet de gang worden vervangen. Vaak ontstaan de scheuren waar de gang het dunst en het meest kwetsbaar is: op de landen, over de lijn waarin de klinknagels zijn geslagen.

Spanten buigen is een soort teamsport, waarbij in heel korte tijd door veel mensen samen iets moet worden gedaan. Voor nadenken is geen tijd. Gangen vervangen is meer een denksport. Het is een langdurig proces waarbij één, soms twee mensen een hele precies werkje moeten uitvoeren en waarbij heel vaak moet worden gecontroleerd of alle maten en hoeken over de hele lengte van een gang nog goed zijn.

Eerst moet de slechte gang uit het schip weggehaald worden. Wanneer de gangen boven en onder de te vervangen gang nog goed zijn, mag bij het verwijderen van de kapotte gang geen schade toegebracht worden aan de andere gangen. Toch moeten de klinknagels aan de boven- en onderzijde doorgeknipt worden. Meestal kappen we daarom aan de bovenkant van de gang de binnenkant open  en aan de onderkant de buitenkant. Daarna knippen of slijpen we de klinknagels door. Als de spanten nog goed zijn, moeten de klinknagels heel voorzichtig doorgeslepen worden zonder de spanten te beschadigen. Ook zullen de gangen vastklemmen tussen de bovengelegen gang en het spant. Dat maakt het heel moeilijk om de oude gang te verwijderen, maar vooral om de nieuwe gang te plaatsen. Het liefst vervangen we daarom gangen als we toch al de spanten moeten vervangen, dan hebben we lekker veel ruimte in het schip en hoeven we minder voorzichtig te werken.

Enige voorzichtigheid blijft wel belangrijk, want we willen de gang het liefst heel uit het schip halen. Als dat lukt hebben we een mooie mal om over te trekken op de plank waaruit we de nieuwe gang gaan zagen. De nieuwe plank moet ongeveer 6 meter lang zijn. Dat is een lastige lengte, de meeste bomen worden namelijk in stukken van 4 meter gezaagd om te worden getransporteerd. Een paar gespecialiseerde houthandels kan af en toe lange lengtes aanbieden. Vaak kopen we dan meteen een halve boom, omdat we maar af moeten wachten of er weer hout beschikbaar is als wij het nodig hebben. Als het niet lukt om lange lengtes te kopen, kunnen we ze ook zelf maken, door twee minder lange planken aan elkaar te lijmen met een schuine las. Dat is iets minder mooi, veel meer werk en mogelijk een kwetsbare plek als de verlijming niet perfect uitgevoerd wordt. In principe gebruiken we voor de nieuwe gangen hetzelfde hout als waarvan de oude gang is gemaakt. Dat kan Mahonie of Iroko zijn. Ook inlandse hardhoutsoorten zoals eiken en robinia zijn geschikt voor scheepsbouw. In Scandinavische landen wordt voor overnaadse bouw hout meestal grenen gebruikt, maar daar vaart men op zout water, waardoor er minder gevaar voor houtrot en schimmel is. Voor de Nederlandse binnenwateren wordt daarom meestal hardhout gebruikt.

Met de cirkelzaag zagen we een breedte af waar we de nieuwe gang uit kunnen zagen. Daar leggen we de oude gang op en tekenen die met potlood precies over. Ook tekenen we op zowel de nieuwe als de bestaande gang om de 20 cm ‘meetpunten’. Op elk meetpunt meten we op de oude gang de  breedte en de diepte van het landje, en tekenen deze af op de meetpunten van de nieuwe gang. Langs al deze meetpunten stroken we de vorm van het landje uit.

Daarna zagen we met de handzaag de gang uit, en werken de grove zaagranden met de schaaf af, precies tot aan de afgetekende lijn. We korten de gang nog niet af, de extra ruimte kan nodig zijn om meetfouten te corrigeren, maar ook om de gang in de vorm van het schip te  kunnen buigen.

Ook het landje schaven we af, daarvoor gebruiken we de eerder ingetekende lijnen. De schaaf moet over de hele lengte van de gang vlak op het landje kunnen liggen en beide lijnen aantikken.

Bij een vlet komen alle gangen aan de voorkant van het schip samen op één punt: het neushout. Om de puntige vorm te bereiken, moeten de gangen helemaal voorin steeds smaller worden. Er blijft dan eigenlijk te weinig ruimte over om het landje te kunnen schaven. Daarom heeft de bouwer voorin vaak een beetje gesmokkeld en ook wat van de onderkant van de gang afgeschaafd om de hoeken goed te krijgen, maar wel voldoende hout over te houden voor een sterke verbinding. Ook deze hoek proberen we over te nemen van de oude gang, maar omdat de hoek over de lengte steeds scherper wordt en het kwetsbare dunne hout voorin vaak beschadigd bij het verwijderen, lukt dat niet precies. We moeten dan met passen en meten zover schaven tot de nieuwe gang goed op zijn plek valt tussen de andere gangen en het neushout. Als de voorkant goed past, wordt hij voorin met een spijker tijdelijk vastgezet en kunnen we de gang over de hele lengte naar zijn plek brengen. De ronde vorm van voor naar achteren is zo gelijkmatig dat het hout koud in vorm kan worden gebracht, maar het uitstekende stuk hout aan de achterkant is dan wel handig voor wat houvast om aan te kunnen trekken en duwen. Als de gang op zijn plaats zit, wordt de voorkant vastgeschroefd op het neushout en wordt de gang met klinknagels vastgemaakt aan de gangen eronder en erboven. Op de spanten gebruiken we extra lange klinknagels die de twee gangen en het spant met elkaar verbinden. Als laatste wordt de achterkant van de gang vastgeschroefd op de spiegel, en wordt het uitstekende stuk vlak langs de spiegel afgezaagd en vlakgeschaafd.

Gangen vervangen is een precisieklus die veel geduld vraagt. Niet alle activiteiten zijn geschikt om samen met de jeugdleden te doen, omdat ze veel precisie (schaven), uithoudingsvermogen (zagen) of vaardigheden (cirkelzagen) vereisen. Wel helpen de jeugdleden mee met het aftekenen en meten, het inpassen in het schip (de nieuwe gang is 6 meter lang dus wat extra handjes om die lengte te hanteren zijn zeer welkom) en bij het afklinken van de gang.

Door: Bart Groen